oorlogsslachtoffers in de gemeente Renkum

slachtoffers in Wolfheze ten gevolge van 17 september 1944

home
Hans Braakhuis

bijwerkt in juni 2024
andere gedeelten over Renkumse oorlogsslachtoffers
inleiding en verantwoording de vele namen
oorlogshelden en bijzondere oorlogsgetroffenen militaire slachtoffers, begraven in de gemeente Renkum
Wolfheze
De geallieerden zien regelmatig Duitse voertuigen in Wolfheze. Reden om voorafgaand aan de Airborne landingen Wolfheze, het vliegveld Delen, de Wageningse berg, en locaties waar luchtafweer geschut staat, op zondag 17 september, in de ochtend, te bombarderen. Een geallieerd bombardement op het Ziekenhuis Wolfheze op 17 september 1944 eist vele doden en gewonden. Ook later overlijden nog personen aan de gevolgen. Op vrijdag 22 september vindt de massabegrafenis plaats. Personen die op die dag of later overleden, zijn elders op de begraafplaats of elders begraven. Meerdere personen worden elders begraven of later herbegraven.
Begraafplaats Ziekenhuis Wolfheze

Tijdens de bombardementen voorafgaand aan de luchtlandingen in het kader van "Market garden" op zondag 17 september 1944 werd Wolfheze, het Ziekenhuis en het Blinden Instituut in Wolfheze  gebombardeerd. Op de begraafplaats staan twee monumenten. Een voor een massagraf met  51 namen van patiënten en een groter monument met 85 namen van personeel en burgers. Er zijn echter meer oorlogsslachtoffers op deze begraafplaats begraven.

Wolfheze
1984

Ziekenhuis Wolfheze
monument voor patiënten in 2018
Wolfheze oorlog
oude situatie

Ziekenhuis Wolfheze

monument voor burgers en personeel in 2018
Hoeveel oorlogsslachtoffers zijn er?
Een vraag waar je niet zo maar een antwoord op kunt geven. De twee door Duitsers vermoorde verzetsmensen (Ansink en Schiedam) zijn overleden op 19 september 1944. Hebben niets te maken met het bombardement twee dagen eerder. Ze zijn wel begraven op de begraafplaats Wolfheze. Niet in een verzamelgraf. Maar er zijn meer personen die niet in een verzamelgraf liggen en wel overleden zijn op 17 september 1944 of overleden zijn aan de verwondingen opgelopen bij het bombardement. De gepensioneerde ritmeester die denkt zelf wel de Duitsers te kunnen tegenhouden, overlijd op 20 september en is begraven in Oosterbeek. Wordt dus niet mee geteld. Wie wel, wie niet, dat is moeilijk.

In het boek van Cor Janse; Blik omhoog; pagina 1318 staat vermeld:
"In oktober 1944 meldt dr. Mulder aan het Centraal Bestuur, dat van 14 mannen en 21 vrouwen, de verblijfplaats nog onbekend is. Vier weken later constateerd hij dat meerdere ontvluchte patiënten in andere gestichten zijn terecht gekomen. In het jaarverslag ober 1944 staat dat van vier mannen en zeven vrouwen de verblijfplaats nog onbekend is. Hun namen worden niet genoemd, hetgeen in een jaarverslag ook niet ongebruikelijk was. Na het opmaken van dit jaarverslag wordt er geen notitie over deze elf vermisten meer aangetroffen. Maar dat zij naderhand niet allen zijn teruggekeerd of opgespoord, wordt duidelijk uit het feit dat de Stichting later nog eens in een brief aan de Gemeente heeft geïnformeerd naar vermisten. Namen of aantallen worden niet genoemd. Men zou verwachten dat in de stichtingsadministratie toch tenminste een aantekening over de vermisten bewaard zou zijn. Doch zelfs de brief aan de gemeente (en het antwoord daarop) is daar niet meer te vinden".Ach, ook in Oosterbeek zijn onduidelijkheden over het aantal overledenen in het verzamelgraf.
Op 17 september 2019 was er in Wolfheze een 75 jarige herdenking. Die is via youtube hier te zien. In deze documentaire wordt 87 namen genoemd. Aan verwondingen later overleden, zou het hier in totaal om 97 of 100 personen kunnen gaan. In het boek Vlucht uit Renkum uit 2017, schrijft Ko van der Vooren: Er waren veel slachtoffers: 65 verplegers en 70 krankzinnigen. Samen dus 135 personen.

In een dagboek (toegang 2869 nr. 4 in het Gelders Archief) vond ik: 9 oktober 1944: In Barneveld overleden deze week nog 9 personen! Allen afkomstig uit Wolfheze. Vermoedelijk allen niet begraven op Wolfheze.
Eind september 1944 werden vele oorlogsslachtoffers bijgezet die bij deze bombardementen op Wolfheze zijn omgekomen. Ergens heeft iemand een keuze gemaakt voor twee monumenten. Een voor de patiënten en een voor Wolfhezer burgers en personeelsleden van het ziekenhuis.

Een vraag: waarom staan niet alle namen op het monument. Er staan ook namen op de rand omlijsting?
Elders op deze begraafplaats de twee graven van in Wolfheze gefusilleerde slachtoffers. De oorlogsgraven zijn op deze begraafplaats herkenbaar aan de vlaggenmast in de directe nabijheid
Via begraafplaatsen online zijn de volgende namen te vinden, als zijnde begraven op de begraafplaats Wolfheze en overleden van 1944 tot1945. Medio 2020 konden zo 90 verschillende namen gevonden worden. Met de zoekmachine van begraafplaatsen online zijn medio april 2024 98 verschillende namen  gevonden. Hun werk is nog niet klaar.

begraafplaatsen online

Helaas staan sommige personen er 2 of meer keren in dit overzicht. Met een andere foto van de grafsteen is er een andere opgave.
Bombardement met 87 slachtoffers​
Het bombardement van de geallieerden op Wolfheze op zondagmorgen 17 september 1944 eist vele doden, zowel onder de bevolking van het dorp als onder patiënten en hun verzorgers. In de loop van de week na het bombardement groeit het aantal doden zelfs tot 87 (50 patiënten en 37 burgers/personeelsleden). Zes burgers worden op verzoek van de nabestaanden elders begraven.
Bron: Wolfheze.nl

Informatie bij Traces Of War, Gedenkteken Omgekomen Bewoners Psychiatrische Inrichting

Aantal genoemd: Op het eerste monument staan de namen van 51 slachtoffers. Op het tweede monument staan de namen van 31 slachtoffers. Samen 82.
Bij Oorlogsbronnen lees ik op 27 - 2 - 2024:
Naast Fokko Plas is bij Oorlogsbronnen van nog 86 mensen bekend dat ze die dag betrokken waren bij het bombardement op Wolfheze.
Bij Oorlogsbronnen is te zoeken op mensen uit Wolfheze

Oorlogsbronnen
oorlogsgraven stichting Bekend bij de Oorlogsgraven Stichting.

Met deze zoekopdracht kom ik medio april 2024 tot 9 personen.

Dhr Ansink en Jan Schiedam zijn al langer bekend.

Eigenlijk zou een ieder in een van de twee massagraven bij de Oorlogsgraven Stichting bekend moeten zijn.
In 2006 wordt een mortuarium bij de begraafplaats afgebroken om plaats te maken voor een stilteplek, met een halfronde en gedeeltelijk ruwe muur. Genaamd de Keerkring,

Uit Trouw, door Joyce Keuker 2 oktober 2006, 00:00

"Mensen noemen het kunstwerk De Keerkring een klaagmuur, het lijkt er ook op, maar het is het zeker niet, zegt psycholoog Frits van Hest. „Het kunstwerk overstijgt religies juist, zodat ook moslims en boeddhisten hier hun heil kunnen vinden” – en ’klaagmuur’ klinkt wel erg joods, naar de gelijknamige muur in Jeruzalem. Van Hest is psychiatrisch hulpverlener voor asielzoekers en vluchtelingen bij De Gelderse Roos, een groot en parkachtig terrein voor geestelijke gezondheidzorg in Wolfheze. Hij zag door de jaren heen de groeiende behoefte aan een rouwplek op de instelling, die meer kon bieden dan de al aanwezige begraafplaats.„Een moslimman kan niet op het kerkhof van ons terrein, vol met christelijke symbolen, zijn verlies verwerken. Het zijn soms mensen die hun hele familie vermoord hebben zien worden en daarom naar Nederland zijn gevlucht. Zij hebben niemand kunnen begraven, geen afscheid kunnen nemen. En dat terwijl de rouwverweking een onmisbaar aspect is in de therapie".
Wolfheze

You Tube
De twee oorlogsmonumenten op de begraafplaats zijn in 2014 gerestaureerd.
In een nieuwsbericht in 2014 wordt vermeld dat: "Hierbij kwamen 98 mensen om het leven".
Wolfheze
 Wilt u zelf zoeken. Ga naar de pagina met de vele namen van oorlogsslachtoffers en oorlogsgestroffenen en zoek daar met  ctr-f naar Stichting Wolfheze. De vermelding Stichting Wolfheze is alleen gebruikte bij bewoners van het dorp Wolfheze die op 17 september 1944 bij het bombardement zijn omgekomen, of later (1946) overleden zijn waarvan bekend is dat dit door de verwonding te wijten is. Ook zijn er enkele personen die net voor 17 september zijn overleden en in een verzamelgraf begraven zijn. Op dit moment (april 2024) komt de vermelding Stichting Wolfheze 119 keer voor.

Dat zijn er meer dan dat er op de begraafplaats van de St. Wolfheze bekend zijn.
Dat komt omdat:
Men herbegraven is.
Men door familie, of anderen, elders begraven is.
Men nog steeds vermist is.
Enz.
Barneveld

Een bijgewerkt overzicht van de gemeente Barneveld.
Vrijwel alle namen op de printscreen hiernaast van de gemeente Barneveld, geven vraagtekens.

Er zijn patiënten overleden op weg naar Barneveld. Er zijn patiënten overleden in Barneveld.
 
Het was oorlog, er was chaos.
Niet alleen Wofhezenaren overleden tijdens het bombardement.
De Stichting Wolfheze was lid van de reeds genoemde Vereniging tot Christelijke Verzorging van Krankzinnigen in Nederland. In 1912 werd het ziekenhuis geopend. Zoals alle stichtingen van deze vereniging stond de kerk op het midden van het terrein en waren alle paviljoens en andere gebouwen eromheen gegroepeerd. In Wolfheze kwamen 401 geëvacueerde patiënten van Bloemendaal plus hun begeleiders terecht. De opvang was goed en er was ruimte om hen op te vangen.
Op 6 juni 1944 begonnen de geallieerden aan hun opmars en bevrijdden onder andere de zuidelijke Nederlanden. Toen volgde van 17 tot 26 september 1944 de Slag om Arnhem. Wolfheze lag in het schootsveld. Geallieerden die dachten dat Duitsers zich schuilhielden in de kliniek bombardeerden op 17 september 1944 de gebouwen. Velen kwamen om, ook vier patiënten van Bloemendaal en de zoon van een uit Bloemendaal afkomstige arts. Onder de gewonden bevond zich hoofdverpleger (vader) Bareman in dienst van Bloemendaal. Hij overleed op 10 juni 1946 aan zijn verwondingen.
Het geweld bleef. Op 29 september 1944 moesten alle patiënten en het personeel onder zeer moeilijke omstandigheden evacueren. Het beschikbare vervoer bestond uit handkarren en kruiwagens. Tijdens deze tocht kwamen enkele mensen te overlijden. Soms moesten die achtergelaten worden langs de kant van de weg. Dit werd als verschrikkelijk ervaren, maar alle zorg en aandacht moest naar de levenden gaan. In het donker kwam de stoet aan in Ede. Na enig zoeken kreeg de groep een school toegewezen. In het donker werd stro op de vloer gelegd. Daarna moest de groep verder naar Veldwijk te Ermelo. De karren en kruiwagens werden weer klaargemaakt. In Barneveld was een school beschikbaar voor de groep. Iedereen sliep met stro op de grond. De volgende dag waren er boerenkarren beschikbaar waarop een groot gedeelte van de patiënten kon plaatsnemen. Daarna ging de groep naar Ermelo. Totaal heeft de groep in vier dagen veertig kilometer afgelegd. Begin oktober 1944 bereikten de patiënten van Bloemendaal het psychiatrisch ziekenhuis Veldwijk te Ermelo.

Bron: De patiënten en Joodse onderduikers.
In het museum van het Ziekenhuis Wolfheze is één A4tje met brandschade te zien met daarop namen van slachtoffers:
Wolfheze
Deze lijst laat 46 slachtoffers zien, allemaal patiënten.
Wolfheze

Een tweede en misschien een derde pagina met meer bewoners en personeel ontbreekt.
Op de begraafplaats van het Ziekenhuis zijn twee verzamelgraven met X slachtoffers en zijn meerdere graven met een of meerdere personen. Enkele personen zijn later overleden ten gevolge van het bombardement op 17 september 1944, doch verbleven toen nog op het Ziekenhuis, of op een evacuatie adres in bijvoorbeeld Barneveld, Lunteren, Ermelo of elders. Meerdere directe of indirecte slachtoffers van het bombardement zijn door de familie elders begraven. Het aantal directe of indirecte slachtoffers van het bombardement is dus groter dan het aantal begraven op de begraafplaats van het Ziekenhuis.
Nog eens uitzoeken waar de volgende personen begraven zijn (geweest).

Allen slachtoffer van het bombardement op Wolfheze.

Aken - Buma, Elisabeth van, 21-10-1889 Surhuizum, gem. Achtkarspelen  - 17-09-1944 Wolfheze

Andel van, Antonie, 6 sept 1866 Tiel - 3-10-1944 Ederveen (Ede)

Bareman, Abraham, 21 jan 1891 Axel - 10 jun 1946 Utrecht

Ditsel - van Ingen, Dirkje Johanna, 18-97-1872 Wierden - 10-10-1944 Ermelo

Gabriël, Marrigje van den Berg, 10-01-1883 Zwolle - 17-09-1944 Wolfheze, mogelijk later overleden.
Glind‏ - Rozenboom‏‎, Johanna van de, 6 apr 1883 Ede - ‎± 17 sep 1944 Wolfheze

Jamar - Matern, Johanna Christina Maria, 05-11-1875 Ternate - 17 sep 1944 Wolfheze

Jansen, Aaltje Hermina, 68 jaar - 17 sep 1944 Wolfheze

Jansen, Aaltje Hermina, 1923 - 27 sep 1944 Wolfheze

Is deze persoon een patient van het Ziekenhuis?

Beet, Reindert de, 9-05-1910 Ede - 24-03-1945 Ermelo
Veelal kan ik twee overlijdensakten vinden. Van de gemeente waar iemand is overleden en van de gemeente waar iemand stond ingeschreven. Dat komt dus voor bij vrijwel alle overleden evacuees die overleden in Barneveld, Ede, Apeldoorn, Amersfoort, etc. Nu zijn er ook overlijdensakten van bijvoorbeeld de gemeente Lochem e.a. waaruit blijkt dat betrokkenen niet hebben ingeschreven gestaan in de gemeente Renkum. Dit komt veel voor bij patienten van het Ziekenhuis Wolfheze.
Na de bombardementen van Market Garden, zijn zo’n 250 vrouwen zijn naar Amersfoort gereden, op platte karren en ander vervoer met wielen, voor onderdak in Zon & Schild. Enkele clienten van het Ziekenhuis kwamen ook terecht in Zeist (ziekenhuis) en Lunteren
Vast niet compleet. Op- en aanmerkingen, graag:

braakhuis
Meer informatie over de oorlogsslachtoffers.