de Heer Straet van Utrecht naer Arnhem

home

Hans Braakhuis

laatste update: september 2021
de Heer Straet van Utrecht naer Arnhem, volgens Geelkercken 1643

In het Renkumse begint eigenlijk alles in Wolfheze.

De oorspronkelijke weg van Utrecht naar Arnhem zal er al geweest zijn rond het jaar 1000. De verdwenen Wolfhezer kerk is uit die tijd. Het Stratius Rondeel, het Hof te Wolfheze en de burgwal op de Duno zijn ook herrineringen aan de belangrijke verbindingsroutes. Dit om het verkeer op de oost-west route en de kruising met de noord-zuid verbinding bij Wolfheze te beveiligen. De oost west verbinding ging van Amsterdam, Utrecht, Arnhem naar Munster en verder Duitsland in. De noord - zuid verbinding ging van de Veluwe naar het zuiden en was van belang voor vervoer van ijzeroer. Bij Heveadorp was de Nederrijn doorwaadbaar. Een rivier was in die tijd vrijwel nooit dieper dan 1 meter. Kwam er meer water, dan kwamen er meer meanderende Rijnen. In 1260 wordt het kasteel Doorwerth voor het eerst beschreven als een versterking op een heuvel in de Rijn. In de Nederijn, ja bij Doorwerth waren er drie . rivieren. Hier is daar meer over te vinden.
Pal naast de kruising in Wolfheze begint een boer met het verstrekken van water en verfrissingen. Dat punt kennen we nu als Hotel Wolfheze. Deze internationale wegen bij Wolfheze waren er van de IJzertijd tot de vorige eeuw. De actuele kruising van de autowegen A12 en A50 ligt enkele honderden meters verder. In Wolfheze veranderd er niet zoveel.

Andere benamingen voor deze weg, of gedeelten er van: Oude" Kloosterweg",  "de Weg naer Utrecht", "de Heerwech",  "Heerweg", "Openen wech" en "Schelmseweg".

Schelmseweg is op deze kaart
Jan Gielis Wolfhezen
Een bewerkte kaart van Jan Gielis uit 1553, waarbij het dorp Wolfhees te zien is, later genoemd Laag Wolfhees. Noord en Zuid zijn omgedraaid. De kerk van Wolfheze is zeer goed te zien. En daarboven, bouwlanden, en ook duidelijk het Stratius Rondeel.Ook de noord zuid verbinding is te zien, doch die is op deze kaart duidelijk minder belangrijk.
Meer info over het Stratius Rondeel bij Heelsums Beekdal. Andere info op de website Landschap Lopen van Mathilde Maijer. Op deze website ook een duidelijk routekaartje van de noord zuidverbinding, een Middeleeuwse handelsweg die langs het rondeel in het Heelsums Beekdal liep, en langs Hof te Seelbeeck bij Heveadorp.
Kempinck 1616
Een bewerking van een kaart van Kempinck uit 1616. Bron Gelders Archief 2286 0001. Op de site Landschap lopen is er meer over te lezen.
Heerweg Geelkecken
Een kaart van Geelkercken uit 1632
Geelkercken
Hier een uitsnede van een kaart van 1643 van Nicolaas van Geelkercken. Het noorden is hier rechts-boven. De "heer Straet van Utrecht naer Arnhem" is goed te zien.
Ten zuiden van deze oude weg, waren moerassen en vandaar dat de doorgaande weg ten noorden van de huidige Utrechtseweg liep.De huidige Utrechtseweg heet op deze kaart nog gewoon de Wageningshe Wegh.
Geelkerck Elshof Renkum
Een uitsnede van een kaart van Geelkerck uit 1631, bewerkt door B. Elshof in 1731
Je ziet een wat groter geheel van de "weg naer Utrecht" die vanuit Arnhem, boven MariŽndaal langs gaat, dan langs het toenmalige Wolfhees, en dan boven Heelsum naar Rinkom
Bleau 1644
Een gekantelde uitsnede van een kaart van Bleau uit 1644. De huidige Utrechtseweg is hier ook goed te zien. De oude heerweg is bij Wolfheze te herkennen aan de versterking, gewerkt met het rondje en kruisje, Richting Arnhem gaat de weg niet door en eindigt bij MariŽndaal.
Wolfheze Heerweg
Op deze kaart uit 1632, bewerkt in 1731 is de Heerweg tussen Arnhem, via MariŽndaal, Wolfheze en Renkum, goed te zien.
Schelmseweg in Wolfheze
Uitsnede van een kaart van Klinkenberg uit 1756. Bron het Kousenhuisje.
Isaac Anne Nijhof Arnhem 1845
Een uitsnede uit een kaart in het boek van Isaac Anne Nijhof uit 1828: Wandelingen in een gedeelte van Gelderland, of Geschiedkundige en plaatsbeschrijvende Beschouwing van de Omstreken der stad Arnhem, met ene plaat, uit een latere herdruk. De oude Heerweg staat er nog gewoon op, doch is al duidelijk geen hoofdweg meer.
Kaart gemeente Renkum 1926
Nog een wat actuelere kaart., een Renkums uitbreidingsplan uit 1926 Het noorden is hier rechts-boven. De oude heerweg is nog  te zien boven de Heelsumsebeek. Het klopt niet helmaal Want we zien het nog steeds bestaande fietspad dat aan de zuidkant van de Heelsumseweg in Wolfheze naar Renkum gaat. De bouw van de A50 heeft dit pad iets verlegd, De lokatie is dezelfde gebleven. Onder het huidige Wolfheze langs, naar Veentjesbrug in Heelsum, en dan de huidige Utrechtseweg Heelsum, Renkum en de Dorpsstraat. Het gaat om een plan voor uitbreidingen waarbij bestaand en nieuw op een kaart te zien is. Een grote uitbreiding van Wolfheze, ten  oorden van de spoorlijk is niet gerealiseerd. Het doortrekken van de Molenweg en Groeneweg over de Fonteinallee naar het Doorwerth wat in 1926 nog geheel aan de Fonteinallee lag, gelukkig ook niet gerealiseerd.
"De Hessensporen, men ziet ze het duidelijkst bij wat laag staande zon, geven over de groote heidevelden de lijn aan van den minsten weerstand voor eenvoudige maar sterke bespanningen. Zij vermijden lage, dus weeke plekken en beklimmen een onvermijdelijke helling op de gunstigste plaats. Ze gaan zooveel mogelijk rechttoe recht aan, van het eene hooge terreinpunt op het andere. In de onontgonnen heidevelden vindt men nog tamelijk gemakkelijk terug, de diep ingereden sporen die van het hooge punt Lichtenbeek bij Arnhem vrijwel rechtuit gaan naar den Wageningschen Berg (langs Wolfhezen, het beekdal met De Koude Herberg en De Kabeljauw, Heelsum, Renkum); naar den Drieberg bij Ede (langs de oude Hut, herberg De Ginkel); naar Hondslog (langs den Wekeromschen Weg en herberg Planken Wambuis); naar Oud Reemst (langs Harderwijksche Karweg) en verder op Otterlo en Harskamp". Uit: Eigen volk; algemeen tijdschrift voor volkskunde, 1936
Uit het boek van Henk Jansen, 2008 Oss: Oud-Wolfheze, Kerspel en dorp:

KRUISPUNT VAN WEGEN
De nederzetting ligt bij een kruispunt van belangrijke wegen, volgens de kaart De oude wegen
op de Veluwe, gedeeltelijk gereconstrueerd uit Gelre het grootste verkeersknooppunt op de
Veluwezoom.
Deze wegen zijn niet de ongeplaveide voorgangers van de huidige verkeerslinten, maar zijn -
soms breed uitwaaierende - karrensporen in het veld. De kerktoren is ongetwijfeld een baken
waarop de weggebruikers zich oriŽnteren als zij omwegen moeten maken om diepe kuilen en
plassen te vermijden.
De twee belangrijkste routes zijn:
• De heerwech
Tussen Arnhem en Wageningen heeft eeuwenlang een weg gelegen, den Heerwech oft openen wech (1553), die in dit werk met de term heerwech wordt aangeduid.
Andere benamingen11 zijn:
wegh na Wolfheze (1602), Wolffheser waghen weg en ouden Uytregtschen wegh (beide 1616) en de heerstraet van Utrecht naer Arnhem (1642). Nog weer latere benamingen: Schelmseweg (1756), en de Weg van Renkum naar Hoog Wolfheze (1832).
Vanaf de 17e eeuw verliest de weg aan belangrijkheid en neemt de huidige Utrechtseweg het
meeste verkeer over. Vandaar de benaming ouden Uytregtschen wegh voor de dan voormalige heerwech. In een stuk uit 1625 wordt de weg Heelewech genoemd12.

De heerwech verbindt de hanzesteden Arnhem (sinds 21 mei 1437, na een onderbreking van meer dan een eeuw) en Wageningen (1540) en is dus ook een hanzeweg geweest. Hanzewegen maken vaak gebruik van oudere verkeersroutes en zijn over het algemeen niet ouder dan de 14e eeuw.

De heerwech begint in Arnhem bij de St. Jan’s poort13. Buiten deze poort splitst de weg zich af van de weg naar Amsterdam en voert dan langs de noordzijde van de gronden van het klooster MariŽndaal (MariŽnbron, Mariś Fons, Fonteinklooster) richting Airborne begraafplaats.
Vandaar via de noordkant van Dreyen en de zuidzijde van Papendal, langs de noordzijde van de wildforsterij, de zuidkant van de kerk en iets verder zuidwestwaarts langs de noordzijde van het Stratius Rondeel en door een landweer.
Vandaar loopt de weg via de noordzijde van de Heelsumse kapel, de noordzijde van het
klooster te Renkum en de zuidzijde van de kerk aldaar naar Wageningen. Deze plaats wordt aan de noordzijde gepasseerd.
De weg is gedurende eeuwen de belangrijkste verkeersader geweest tussen Arnhem en
Wageningen. In de Late Middeleeuwen “bedient” hij zeven kerken en kapellen (Wolfheze,
Heelsum, Harten/Wageningen, twee te Renkum en twee te Wageningen), drie kloosters
(MariŽndaal, Renkum, Wageningen), twee kastelen (Renkum, Wageningen) en twee - mogelijk drie - wildforsterijen (Wolfheze, Renkum).

Hoe oud is de Heerwegh? Lees het boek van Jansen

* 12: Leyden gebruikt de term heelweg als synoniem voor hessenweg. Bijdragen en Mededelingen 1940 II, De Hanzewegen.
Hoe ziet het er in 2020 uit
Oude Kloosterweg Wolfheze
grafheuvels Wolfheze
Ga op zoek naar de Oude Kloosterweg in Wolfheze.. Zie eventueel de kaart hierboven. Parkeer eventueel op de parkeerplaats tegenover het Hotel Wolfheze te Wolfheze.
Ga op het voetpad, de Oude Kloosterweg naar het westen.

Al vrij vlot zie je aan je linkerhand de restanten van 2 grote grafheuvels.
monument kerk Wolfheze
Daarna passeer je aan de rechterkant dit monument, waar in het gaas de verdwenen kerk van Wolfheze te zien is. Kijk naar het noorden en dan is de loktie van de kerk in het landschap nog te zien.
lokatie voormalige kerk Wolfheze
De plek waar de kerk gestaan heeft, is goed herkenbaar. Een duidelijke verhoging in het landschap. Een kerk werd destijds op een verhoging in het landschap gebouwd. Ook handig voor een grafkelder.
Kerk te Wolfheze
Veel meer lezen over de Kerk van Wolfheze, klik hier

Het ging om een belangrijke kerk. Ook de heren van Doorwerth vielen onder de parochie Wolfheze. Klik hier voor het kerkpad van kasteel naar kerk.
Heerweg Wolfheze
Als je verder wandeld dan maakt de Oude Kloosterweg een bocht naar links, en eindigt dan bij het voormalige Kousenhuisje in Wolfheze en de Heelsumserbeek.

Voor de oude de Heer Straet van Utrecht naer Arnhem ga je rechtdoor, of te wel ga rechtsaf en vervolg naar het Westen.

oude weg naar Utrecht
Hier begint dan zo'n beetje de oude Heerwegh, of te wel Hessenweg naar Utrecht.
Wat op vanlt al je zo gewandeld hebt, is de laagte aan je rechterhand. Daar liep of loopt soms de Heelsumsebeek.
Wandel verder. Op een geven moment is er een doodlopend pad naar rechts, bezoek daar het Stratius Rondeel.

Wandel verder, de landweer is nog duidelijk te herkennen. Op een geven moment loopt het pad dood op een bouwland, Je kunt dan alleen maar naar links. Richting een van de mooiste plekken van de Heelsumsebeek. Ga rechtdoor, omhoog, en je komt achter het voormalige Mooiland weer op de actuele Utrechtseweg, de N225.
Hessenweg Wolfheze
Als je je omdraait op de plek waar (let op de zwerfsteen met de blauwe stip) de foto hierboven is genomen, dan zou je de sporen van de Hessenkarren kunnen zien. Meerdere geulen zijn nog zichtbaar. Als een kar het pad te veel uit sleet, dan ging de volgende Hessenkar er een stukje naast rijden. Een Hessenweg is dus altijd wat breder dan een normaal pad.

Als je naar het eind bij het weiland - bouwland komt. dan heb je daar vanaf de parkeerplaats zo'n 1400 meter afgelegd.
Hier is ook nu nog een stuk van de Heerweg te zien:
monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten
Aan te bevelen is de route langs de Heelsumer beek iets naar het zuiden, en dan weer langs de beek (een keer van oever wisselen, naar het Oosten te volgen. De wandeling wordt er wat langer door, maar je komt langs (restanten van) de Wodanseiken. GA zoveel mogelijk rechtdoor en je komt weer bij de parkeerplaats bij Hotel Wolfheze uit.
Meerdere links van de Stichting Heelsums Beekdal
Kijk hier, waar ongeveer dezelfde wandeling wordt beschreven: Heelsums Beekdal
Artikel over het verdwenen dorp Wolfheze: Heelsums Beekdal
Artikel over de Landweer op de Website: Heelsums Beekdal
Artikel over het Rondeel op de Website: Heelsums Beekdal
Artikel over de Koningsheuvel op de Website: Heelsums Beekdal
Artikel over de Wodanseiken op de Website: Heelsums Beekdal
slechts een poging, verbeteringen en aanvullingen, graag naar m'n mailadres: